Til forsætisráðherra

Árið 2025 markaði tímamót í sögu embættis umboðsmanns barna þegar 30 ár voru liðin frá því að embættið tók til starfa. Afmælisins var minnst með sérstakri hátíðardagskrá í Hörpu 9. janúar. Forsætisráðherra, Kristrún Frostadóttir, ávarpaði hátíðargesti og færir umboðsmaður barna forsætisráðherra kærar þakkir fyrir hennar þátttöku í hátíðinni. Fyrrverandi umboðsmenn barna, þær Margrét María Sigurðardóttir og Þórhildur Líndal, voru heiðraðar fyrir mikilvægt framlag til þróunar embættisins. Jafnframt voru helstu verkefni embættisins kynnt og ráðgjafarhópur þess tók virkan þátt í dagskránni.

Frá þeim tíma sem embættið var sett á fót hefur það eflst í hlutverki sínu sem sérstakur málsvari barna og réttinda þeirra samkvæmt Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Réttindi barna hafa styrkst á margan hátt og rödd þeirra fengið aukið vægi í íslensku samfélagi. Þrátt fyrir það sýnir reynslan að enn er of oft ekki nægilega hlustað á börn eða tekið fullt tillit til réttinda þeirra í reynd. Tímamótin gáfu embættinu tilefni til að líta yfir farinn veg en um leið að horfa fram á veginn. Verkefni embættisins endurspegla þessa tvíþættu stöðu: annars vegar mikilvægar framfarir í innleiðingu Barnasáttmálans og þátttöku barna, hins vegar viðvarandi áskoranir við að tryggja réttindi þeirra í daglegu lífi.

Þátttaka barna hefur verið rauður þráður í starfi embættisins á síðustu árum. Barnaþing var haldið í fjórða sinn í nóvember og þar komu 150 börn víðs vegar að af landinu saman til að ræða þau mál sem skipta þau mestu. Tillögur þeirra endurspegluðu bæði áhyggjur og skýrar hugmyndir um hvernig bæta megi samfélagið. Mikilvægur áfangi náðist þegar samþykkt var verklag innan stjórnarráðsins sem tryggir að unnið verði markvisst með tillögur barnaþings. Það styrkir möguleika barna til að hafa raunveruleg áhrif á stefnumótun og ákvarðanatöku.

Embættið stóð einnig, ásamt UNICEF, fyrir fundi með ungmennaráðum á höfuðborgarsvæðinu um málefni strætó. Þar ræddu ungmenni við fulltrúa Strætó og kjörna fulltrúa um sín sjónarmið og tillögur varðandi almenningssamgöngur, málaflokk sem ungmenni hafa ítrekað bent á að þarfnist úrbóta, bæði á barnaþingum og á fundum ungmennaráða.

Á árinu lagði embættið aukna áherslu á greiningu á stöðu réttinda barna og innleiðingu Barnasáttmálans í þjónustu við börn. Í skýrslu embættisins um barnvæna réttarvörslu er í fyrsta sinn lagt heildstætt mat á hvernig íslenskt réttarkerfi og stjórnsýsla samræmast réttindum barna samkvæmt Barnasáttmálanum. Þar er jafnframt að finna áhrifamiklar frásagnir barna af eigin reynslu af samskiptum við réttarkerfið. Mörg þeirra lýstu því að þau hefðu upplifað sig vanmáttug og að sjónarmið þeirra hefðu ekki haft raunverulegt vægi. Skýrslan undirstrikar að enn er verk að vinna við að tryggja börnum virka þátttöku í eigin málum og er mikilvægur grunnur að áframhaldandi samtali við stjórnvöld og stofnanir um nauðsynlegar úrbætur.

Árið 2024 gaf embættið út leiðbeiningar um mat á áhrifum á börn til að styðja stjórnvöld við að taka réttindi barna markvisst inn í stefnumótun og ákvarðanatöku. Mat á áhrifum á börn er lykilforsenda þess að það sem er barni fyrir bestu hafi raunverulega forgang í samræmi við Barnasáttmálann. Nú er brýnt að leiðbeiningarnar verði innleiddar af festu á öllum stigum stjórnsýslunnar.

Þrjátíu árum eftir stofnun embættisins er margt sem ber að fagna, en þrátt fyrir mikilvæga áfanga í málefnum barna stendur íslenskt samfélag enn frammi fyrir alvarlegum áskorunum. Biðlistar eftir nauðsynlegri þjónustu lengjast og enn bíða fjölmörg börn árum saman eftir þeirri aðstoð sem þau eiga rétt á. Embætti umboðsmanns barna hefur um árabil bent á þessa þróun og fylgst náið með henni. Langvarandi bið hefur víðtæk áhrif á líf barna og fjölskyldna þeirra og er eitt brýnasta úrlausnarefni samfélagsins.

Lög, stefnur og áætlanir skipta miklu máli en á endanum ráðast réttindi barna af því hvernig þau eru tryggð í framkvæmd og hvernig börn upplifa samskipti sín við samfélagið. Það verður áfram eitt mikilvægasta hlutverk embættis umboðsmanns barna að stuðla að því að réttindi barna verði ekki aðeins viðurkennd í orði heldur virt í verki.