Sérstök verkefni
Embættinu ber að afla og miðla upplýsingum um stöðu tiltekinna hópa barna og hafa frumkvæði að stefnumótandi umræðu í samfélaginu um málefni barna
Efnisyfirlit
Barnvæn réttarvarsla
Embætti umboðsmanns barna gaf í mars 2025 út skýrslu um barnvæna réttarvörslu. Skýrslan byggir á úttekt og greiningu embættisins á íslensku réttarkerfi út frá hugmyndafræði barnvænnar réttarvörslu, en vinna við verkefnið hófst árið 2024. Markmið verkefnisins var að greina og varpa ljósi á stöðu barnvænnar réttarvörslu hér á landi og setja fram tillögur að úrbótum til að styrkja réttindi barna innan réttarkerfisins. Árið 2024 framkvæmdi embættið könnun til að leggja mat á að hvaða marki réttarkerfið og stjórnsýslan samræmast réttindum barna samkvæmt Barnasáttmálanum og þeim kröfum sem leiða af alþjóðlegum skuldbindingum um barnvæna réttarvörslu.
Niðurstöður könnunarinnar benda til þess að þrátt fyrir almenna viðleitni stofnana til að taka mið af réttindum barna sé talsvert ósamræmi innan kerfisins, m.a. hvað varðar skilning á hlutverkum og skyldum þeirra sem koma að málum barna og hvernig þeim er fylgt eftir í framkvæmd. Þörf er á aukinni samræmingu og margvíslegum úrbótum til að styrkja stöðu og réttindi barna innan réttarkerfisins. Leiðbeiningar Evrópuráðsins um barnvæna réttarvörslu leggja jafnframt áherslu á að ríki meti málaflokkinn með heildstæðum hætti og grípi til sérstakra ráðstafana til að tryggja barnvæna réttarvörslu.
Viðtöl við börn sem höfðu reynslu af réttarkerfinu leiddu jafnframt í ljós að upplifun þeirra var oft neikvæðari en mat stofnananna gaf til kynna. Börnin lýstu m.a. vanmætti í samskiptum við réttarkerfið og þeirri upplifun að vera ekki raunverulegir þátttakendur í málsmeðferð sem varðaði þau.
Þótt lagaleg umgjörð sem varðar réttindi barna sé almennt góð benda niðurstöðurnar til þess að bæta þurfi framkvæmdina, einkum þegar kemur að upplýsingagjöf til barna, aðlögun málsmeðferðar að aldri þeirra og þroska og þátttöku þeirra í eigin málum. Mikilvægt er að gripið verði til markvissra úrbóta til að tryggja að börn njóti réttlátrar og barnvænnar málsmeðferðar í samræmi við Barnasáttmálann og aðrar alþjóðlegar skuldbindingar.
Skýrsla umboðsmanns barna um barnvæna réttarvörslu var kynnt á sérstökum hádegisfundi 26. mars 2025. Salvör Nordal, umboðsmaður barna, setti fundinn og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra flutti ávarp. Hafdís Una Guðnýjardóttir, lögfræðingur hjá embættinu, kynnti skýrsluna og helstu niðurstöður hennar. Að kynningu lokinni fóru fram pallborðsumræður. Í pallborðinu sátu Bragi Guðbrandsson, fulltrúi í barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna, Davíð Þór Björgvinsson, fyrrverandi dómari við Mannréttindadómstól Evrópu og Landsrétt, Margrét Valdimarsdóttir, dósent í afbrotafræði, og Júlíana Rós Skúladóttir, fulltrúi í ráðgjafarhópi umboðsmanns barna. Sigurveig Þórhallsdóttir, lögfræðingur hjá embættinu, stýrði umræðunum.
Skýrslu umboðsmanns barna um barnvæna réttarvörslu má nálgast hér
Mat á því sem er barni fyrir bestu
Umboðsmaður barna hefur um árabil lagt áherslu á að stjórnvöld leggi með kerfisbundnum hætti mat á áhrif ákvarðana á börn. Slíkt mat er mikilvæg forsenda þess að tryggt sé að það sem börnum er fyrir bestu hafi vægi við ákvarðanatöku í samræmi við 3. gr. Barnasáttmálans. Við matið þarf jafnframt að taka mið af sjónarmiðum barna og tryggja þeim tækifæri til að tjá sig um ákvarðanir sem hafa áhrif á þau.
Árið 2024 gaf mennta- og barnamálaráðuneytið út leiðarvísi um mat á áhrifum á börn sem unninn var í samstarfi við embætti umboðsmanns barna. Leiðarvísinum er ætlað að styðja stjórnvöld við að leggja mat á áhrif stefnumótandi ákvarðana á börn, m.a. við gerð lagafrumvarpa, reglugerða, stefnu og aðgerðaáætlana. Á árinu 2025 hélt umboðsmaður barna áfram að leggja áherslu á að stjórnvöld meti með markvissum hætti áhrif ákvarðana á börn og taki mið af réttindum, hagsmunum og sjónarmiðum þeirra.
Bið barna eftir þjónustu
Umboðsmaður barna hefur frá því í desember 2021 birt upplýsingar um bið barna eftir tiltekinni þjónustu með reglubundnum hætti. Markmið verkefnisins er að varpa ljósi á stöðu barna sem bíða eftir þjónustu, fylgjast með þróun biðlista og gera upplýsingar um stöðuna aðgengilegar. Upplýsingarnar eru að jafnaði uppfærðar á sex mánaða fresti og voru birtar í sjöunda og áttunda sinn árið 2025, annars vegar í mars og hins vegar í október.
Samstarfsaðilar verkefnisins eru Barna- og fjölskyldustofa, lögreglan á höfuðborgarsvæðinu, Geðheilsumiðstöð barna, Ráðgjafar- og greiningarstöð, Barna- og unglingageðdeild Landspítala, Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu, Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins, Heilsuskóli Barnaspítalans og Heyrnar- og talmeinastöð Íslands. Á árinu var verkefnið jafnframt útvíkkað og í fyrsta sinn birtar upplýsingar um bið barna eftir sálfræðiþjónustu hjá heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni. Með því fékkst betri heildarmynd af bið barna eftir sálfræðiþjónustu á landsvísu.
Upplýsingaöflunin er liður í því hlutverki umboðsmanns barna að afla og miðla gögnum og upplýsingum um aðstæður barna og stöðu tiltekinna hópa barna. Með reglulegri birtingu upplýsinganna er jafnframt unnt að fylgjast með þróun biðlista og varpa ljósi á hvar þörf er á aðgerðum og úrbótum. Að mati umboðsmanns barna þurfa stjórnvöld að grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir að börn þurfi að bíða eftir þjónustu sem þau þarfnast og eiga rétt á. Langvarandi bið eftir nauðsynlegri þjónustu getur haft veruleg áhrif á líðan, þroska og velferð barna og komið í veg fyrir að þau njóti réttinda sinna, m.a. samkvæmt 6. gr. Barnasáttmálans um rétt barns til lífs og þroska og 24. gr. um rétt til besta heilsufars sem hægt er að tryggja. Langir biðlistar samræmast jafnframt illa markmiðum laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna um snemmtækan stuðning.
Staðan árið 2025:
Upplýsingarnar sem birtar voru á árinu sýna að staðan er mjög mismunandi eftir því um hvaða þjónustu er að ræða. Sérstaka athygli vekur mikill fjöldi barna sem bíður eftir greiningu hjá Geðheilsumiðstöð barna og Ráðgjafar- og greiningarstöð og hversu löng heildarbið barna eftir greiningu getur orðið.
Bið eftir greiningu
Í janúar 2025 biðu 2.093 börn eftir þjónustu hjá Geðheilsumiðstöð barna og höfðu 1.808 þeirra beðið lengur en þrjá mánuði. Þar af biðu 641 barn eftir athugun vegna gruns um einhverfu og var meðalbiðtími að minnsta kosti 34 mánuðir. Þá biðu 1.244 börn eftir athugun vegna gruns um ADHD, með eða án einhverfu.
Í september hafði börnum á biðlista Geðheilsumiðstöðvar barna fjölgað í 2.498 og höfðu 2.211 þeirra beðið lengur en þrjá mánuði. Fjöldi barna á biðlista hefur aukist verulega frá því að umboðsmaður barna hóf reglulega birtingu upplýsinga um bið eftir þjónustu. Í desember 2021 biðu 738 börn eftir þjónustu miðstöðvarinnar.
Börnum sem biðu eftir þverfaglegri greiningu hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð fjölgaði einnig á árinu. Í lok janúar biðu þar samtals 644 börn. Þar af voru 401 barn á aldrinum 0–6 ára og var meðalbiðtími þeirra 22,8 mánuðir. Alls biðu 243 börn á aldrinum 6–18 ára og var meðalbiðtími þeirra 24 mánuðir. Samtals höfðu 580 börn beðið lengur en þrjá mánuði.
Í september hafði börnum á biðlista fjölgað í 717 og höfðu 674 þeirra beðið lengur en þrjá mánuði. Þá biðu 419 börn á aldrinum 0–6 ára og var meðalbiðtími þeirra 25,7 mánuðir. Alls biðu 298 börn á aldrinum 6–18 ára og var meðalbiðtími þeirra 21 mánuður. Til samanburðar biðu 326 börn eftir þjónustu Ráðgjafar- og greiningarstöðvar í desember 2021.
Heildarbið barna eftir greiningu
Upplýsingar um biðtíma hjá Geðheilsumiðstöð barna og Ráðgjafar- og greiningarstöð sýna aðeins hluta þess tíma sem börn geta þurft að bíða eftir greiningu. Áður en barni er vísað til þessara stofnana hefur það almennt þurft að bíða eftir frumgreiningu hjá sínu sveitarfélagi. Biðtími eftir frumgreiningu hjá sveitarfélögum er verulega ólíkur, hjá sumum sveitarfélögum er engin bið en hjá öðrum getur þurft að bíða í 2-3 ár. Búseta barns hefur þar af leiðandi áhrif á það hversu lengi það þarf að bíða eftir greiningu. Þetta fyrirkomulag er óheppilegt sérstaklega í ljósi þess að óheimilt er að mismuna börnum m.a. vegna búsetu.
Umboðsmaður barna fær reglulega erindi frá foreldrum barna sem bíða eftir greiningu. Til að varpa ljósi á heildarbiðtímann voru í október birt dæmi um tvö börn sem biðu eftir frumgreiningu vegna gruns um ADHD. Dæmin byggðu á upplýsingum frá foreldrum barnanna og voru birt með leyfi þeirra.
Í öðru tilvikinu var óskað eftir skimun vegna gruns um ADHD í janúar 2023 þegar barnið var níu ára. Í mars sama ár lá fyrir að þörf væri á frumgreiningu en foreldrum hafði verið tjáð að barnið kæmist í fyrsta lagi að í frumgreiningu vorið 2026. Ef niðurstaða frumgreiningar yrði sú að þörf væri á frekari greiningu tæki við bið hjá Geðheilsumiðstöð barna. Miðað við þann biðtíma sem þar var í september 2025 var áætlað að greining gæti legið fyrir haustið 2028. Út frá þessu er hægt að áætla að barnið þurfi að bíða í um fimm og hálft ár eftir greiningu.
Í hinu tilvikinu var um að ræða fimm ára barn sem beið eftir frumgreiningu vegna gruns um ADHD. Foreldrar þess höfðu fengið þær upplýsingar að bið eftir frumgreiningu væri 16 mánuðir. Að henni lokinni gæti tekið við frekari bið eftir greiningu hjá Geðheilsumiðstöð barna. Miðað við þær upplýsingar sem lágu fyrir var áætlað að heildarbið barnsins eftir greiningu gæti orðið um þrjú og hálft ár og mögulega lengri.
Dæmin sýna mikilvægi þess að horft sé til alls þess tíma sem barn bíður eftir greiningu en ekki eingöngu biðtíma hjá þeirri stofnun sem annast lokagreiningu. Börn eiga jafnframt rétt á að þörfum þeirra sé mætt óháð því hvort formleg greining liggur fyrir. Samkvæmt lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna á stuðningur að taka mið af þörfum barns og formleg greining er ekki forsenda þess að barn fái stuðning. Það breytir þó ekki mikilvægi þess að börn fái nauðsynlega greiningu tímanlega, enda getur hún verið mikilvæg forsenda viðeigandi meðferðar og stuðnings.
Sálfræðiþjónusta á heilsugæslustöðvum
Árið 2025 var í fyrsta sinn aflað upplýsinga um bið barna eftir sálfræðiþjónustu hjá heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni. Ásamt upplýsingum frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins gefa þær betri heildarmynd af bið barna eftir sálfræðiþjónustu á heilsugæslustöðvum um land allt.
Í september biðu samtals 478 börn eftir sálfræðiþjónustu á heilsugæslustöðvum og höfðu 323 þeirra beðið lengur en þrjá mánuði. Hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins biðu 195 börn og var meðalbiðtími 149 dagar. Til samanburðar biðu þar 228 börn í lok janúar og var meðalbiðtími þá 184 dagar. Börnum á biðlista hafði því fækkað og meðalbiðtími styst, en börnum sem höfðu beðið lengur en þrjá mánuði hafði hins vegar fjölgað úr 118 í 138.
Á landsbyggðinni var staðan mismunandi eftir heilbrigðisstofnunum. Hjá Heilbrigðisstofnun Norðurlands biðu 113 börn og var meðalbiðtími 119 dagar. Hjá Heilbrigðisstofnun Suðurlands biðu 106 börn og var biðtími á bilinu tveir til tólf mánuðir eftir starfsstöðvum. Hjá Heilbrigðisstofnun Vesturlands biðu 20 börn og var meðalbiðtími 135 dagar, hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja biðu 15 börn og var meðalbiðtími 120 dagar og hjá Heilbrigðisstofnun Austurlands biðu 25 börn og var meðalbiðtími 150 dagar. Hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða biðu fjögur börn og var biðtíminn á bilinu 28–70 dagar.
Barna- og unglingageðdeild
Í febrúar biðu 16 börn eftir þjónustu göngudeildar Barna- og unglingageðdeildar og var meðalbiðtími 1,7 mánuður. Ekkert barn hafði þá beðið lengur en þrjá mánuði. Í september biðu 35 börn og var meðalbiðtími 1,9 mánuður. Sjö börn höfðu þá beðið lengur en þrjá mánuði. Auk þess biðu þrjú börn eftir átröskunarmeðferð göngudeildar, samanborið við eitt barn í febrúar.
Heilsuskóli Barnaspítalans
Í janúar biðu 71 barn eftir þjónustu Heilsuskóla Barnaspítalans og var meðalbiðtími 10,6 mánuðir. Alls höfðu 49 börn beðið lengur en þrjá mánuði. Í september biðu 81 barn og var meðalbiðtími 9,7 mánuðir. Þá höfðu 50 börn beðið lengur en þrjá mánuði.
Barna- og fjölskyldustofa
Bið eftir úrræðum Barna- og fjölskyldustofu var mismunandi eftir því um hvaða úrræði var að ræða. Í febrúar biðu 19 börn eftir þjónustu MST-teymis og var meðalbiðtími 60 dagar. Í lok ágúst hafði börnum á biðlista fækkað í átta og var meðalbiðtími 51,6 dagar. Ekkert barn beið eftir þjónustu meðferðardeildar Stuðla eða neyðarvistun á Stuðlum, hvorki í febrúar né í lok ágúst.
Í febrúar biðu sjö börn eftir meðferð í Blönduhlíð og var meðalbiðtími 115 dagar. Í lok ágúst beið eitt barn og var meðalbiðtími 64 dagar. Eitt barn beið eftir plássi á Bjargey á báðum tímabilum og var meðalbiðtími 33 dagar í febrúar og 21 dagur í ágúst.
Bið eftir styrktu fóstri jókst á árinu. Í febrúar biðu sex börn og var meðalbiðtími 47 dagar en í lok ágúst biðu átta börn og hafði meðalbiðtími aukist í 111 daga. Eitt barn beið eftir SÓK-meðferð í febrúar og eitt í lok ágúst.
Barnahús
Í lok desember 2024 biðu 42 börn eftir meðferð í Barnahúsi og höfðu 19 þeirra beðið lengur en þrjá mánuði. Meðalbiðtími var 81 dagur vegna brota í flokki 1 og 104 dagar vegna brota í flokki 2. Í ágúst 2025 hafði börnum á biðlista fækkað í 25. Meðalbiðtími var þá 98 dagar vegna brota í flokki 1 og 52 dagar vegna brota í flokki 2.
Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu
Í september biðu 390 mál meðferðar hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu á grundvelli barnalaga og hjúskaparlaga. Málin vörðuðu hagsmuni 464 barna og höfðu 218 þeirra beðið lengur en þrjá mánuði. Ekki var unnt að gefa upp einn meðalbiðtíma þar sem afgreiðslutími er mismunandi eftir eðli mála.
Þá biðu 160 mál sáttameðferðar hjá sýslumönnum á landsvísu og vörðuðu þau hagsmuni 203 barna. Af þeim höfðu 57 börn beðið lengur en þrjá mánuði. Meðalbiðtími mála sem ekki nutu forgangs var sex mánuðir.
Heyrnar- og talmeinastöð Íslands
Í lok janúar biðu 132 börn eftir þjónustu Heyrnar- og talmeinastöðvar Íslands. Meðalbiðtími barna undir fjögurra ára aldri var 3,5 mánuðir og 3,4 mánuðir hjá eldri börnum. Tekist hafði að fækka börnum á biðlista verulega frá janúar 2024 þegar 553 börn biðu eftir þjónustu stöðvarinnar.
Ekki liggja fyrir sambærilegar reglulegar upplýsingar um bið barna eftir þjónustu talmeinafræðinga. Í úttekt Sjúkratrygginga Íslands frá desember 2021 voru 3.701 barn skráð á biðlista eftir þjónustu talmeinafræðinga, þar af 947 börn á fleiri en einum biðlista. Ekki hefur verið unnt að fylgjast með þróuninni með sambærilegum hætti þar sem biðlistar og kerfi eru ekki samræmd.
Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu
Upplýsingaöflun umboðsmanns barna nær einnig til upplýsinga frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu um fjölda barna sem hafa stöðu brotaþola eða sakbornings í kynferðis- og ofbeldisbrotamálum.
Árið 2024 höfðu 80 börn stöðu brotaþola í kynferðisbrotamáli og 150 börn í ofbeldisbrotamáli. Þá hafði 21 barn stöðu sakbornings í kynferðisbrotamáli og 145 börn í ofbeldisbrotamáli. Ofbeldisbrotamálum þar sem börn hafa stöðu sakbornings hefur fjölgað á síðustu árum. Til samanburðar höfðu 75 börn stöðu sakbornings í ofbeldisbrotamáli árið 2015.
Til og með 30. júní 2025 höfðu 40 börn stöðu brotaþola í kynferðisbrotamáli og 110 börn í ofbeldisbrotamáli. Þá höfðu 12 börn stöðu sakbornings í kynferðisbrotamáli og 122 börn í ofbeldisbrotamáli. Um bráðabirgðatölur er að ræða sem geta tekið breytingum aftur í tímann.
Löng bið kallar á úrbætur
Upplýsingarnar frá árinu 2025 sýna að þótt þróunin sé jákvæð á sumum sviðum þurfa fjölmörg börn enn að bíða lengi eftir þjónustu. Sérstakt áhyggjuefni er mikill fjöldi barna sem bíður eftir greiningu og hversu löng heildarbið þeirra getur orðið þegar einnig er tekið tillit til biðar eftir frumgreiningu.
Að mati umboðsmanns barna er mikilvægt að stjórnvöld hafi á hverjum tíma yfirsýn yfir fjölda barna sem bíða eftir þjónustu og hversu lengi þau hafa beðið. Upplýsingar um bið þurfa jafnframt að vera skráðar og birtar með samræmdum hætti svo unnt sé að fylgjast með þróuninni, greina hvar þörf er á úrbótum og leggja mat á árangur þeirra aðgerða sem gripið er til.
Börn eiga rétt á þjónustu sem tekur mið af þörfum þeirra og er veitt tímanlega. Löng bið eftir greiningu, meðferð eða öðrum stuðningi getur haft veruleg áhrif á stöðu barna og komið í veg fyrir að þau fái notið réttinda sinna. Umboðsmaður barna mun því áfram fylgjast með þróun biðlista og birta reglulega upplýsingar um bið barna eftir þjónustu.
