Fjölbreytt samráð við börn
Embættið leggur áherslu á að efla lýðræðisþátttöku barna og hefur í starfi sínu beint samráð við börn um mál sem varða hagsmuni þeirra á öllum sviðum.
Embættið leggur áherslu á að efla lýðræðisþátttöku barna og hefur í starfi sínu beint samráð við börn um mál sem varða hagsmuni þeirra á öllum sviðum.
Efnisyfirlit
Embættinu ber að stuðla að þátttöku barna í samfélagslegri umræðu og stefnumótun og ákvarðanatöku í málefnum barna hjá ríki og sveitarfélögum. Umboðsmaður barna starfrækir ráðgjafarhóp með börnum og hefur á undanförnum árum haldið utan um starf Barna- og ungmennaráðs heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna. Þá leggur embættið ríka áherslu á að kynna fjölbreyttar leiðir til samráðs við börn.
Ráðgjafarhópurinn
Embætti umboðsmanns barna leggur áherslu á að efla þátttöku barna, eiga við þau samtal um málefni sem þau varða og tryggja þeim tækifæri til að hafa áhrif á ákvarðanir sem snerta réttindi þeirra og hagsmuni. Ráðgjafarhópur umboðsmanns barna gegnir þar lykilhlutverki og veitir umboðsmanni ráðgjöf um réttindi og hagsmuni barna.
Ráðgjafarhópurinn var stofnaður árið 2009 og árið 2019 var starf hans bundið í lög. Í hópnum eru börn og ungmenni á aldrinum 12–17 ára sem eiga það sameiginlegt að hafa áhuga á réttindum barna. Nýir fulltrúar eru ávallt velkomnir og engin skilyrði eru fyrir þátttöku önnur en að vera á aldrinum 12–17 ára.
Fundir ráðgjafarhópsins eru að jafnaði haldnir einu sinni í mánuði og oftar þegar verkefni eða viðburðir kalla á það. Ekki er gerð krafa um lágmarksþátttöku á fundum eða í öðrum verkefnum hópsins. Starfsmaður embættisins sem sérhæfir sig í þátttöku barna heldur utan um starf hópsins og hefur umsjón með fundum hans. Þau málefni sem börnin vilja sjálf ræða og leggja áherslu á hverju sinni móta jafnframt starf hópsins.
Á vefsíðu embættisins má nálgast frekari upplýsingar um hópinn og sækja um að taka þátt.
Fjölbreytt verkefni á árinu:
Verkefni ráðgjafarhópsins voru fjölbreytt á árinu. Fulltrúar hans tóku m.a. þátt í ráðstefnum, samráðsfundum og alþjóðlegu samstarfi, komu sjónarmiðum barna á framfæri við stjórnvöld og tóku virkan þátt í undirbúningi og framkvæmd Barnaþings.
Ráðstefna BUGL
Í byrjun árs tók ráðgjafarhópurinn þátt í ráðstefnu BUGL um átraskanir meðal barna og ungmenna. Í undirbúningi fyrir ráðstefnuna sendi hópurinn könnun til grunnskóla landsins þar sem óskað var eftir sjónarmiðum barna um átraskanir. Tæplega 200 svör bárust og nýtti hópurinn niðurstöðurnar við undirbúning erindis sem fulltrúar hans fluttu á ráðstefnunni. Þar komu þau m.a. á framfæri sjónarmiðum barna um áhrif samfélagsmiðla og settu fram tillögur um aukna fræðslu og forvarnir gegn átröskunum.
Börn og Strætó
Ráðgjafarhópur umboðsmanns barna, ungmennaráð UNICEF og Strætó efndu 1. febrúar til samráðsfundar barna og ungmenna, Strætó og kjörinna fulltrúa sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Markmið fundarins var að skapa vettvang þar sem börn gætu komið reynslu sinni og hugmyndum um umbætur á almenningssamgöngum á framfæri við þau sem bera ábyrgð á þjónustunni.
Fulltrúar ráðgjafarhópsins tóku virkan þátt í undirbúningi og framkvæmd fundarins. Júlíana og Dagur fluttu erindi fyrir hönd hópsins og fulltrúar hans tóku þátt í umræðum með öðrum börnum, stjórnendum Strætó og kjörnum fulltrúum.
Nánar er fjallað um fundinn og niðurstöður hans hér að neðan.
Ráðstefna norrænu velferðarmiðstöðvarinnar
Í byrjun júní tóku fulltrúar ráðgjafarhópsins, þau Agla Björk og Baldvin Týr, þátt í ráðstefnu norrænu velferðarmiðstöðvarinnar í Helsinki ásamt starfsfólki umboðsmanns barna. Ráðstefnan bar yfirskriftina The right of children and young people to be heard, seen and involved in the Nordic region og markaði lok fjögurra ára verkefnis um þátttöku barna og ungmenna í Covid-faraldrinum.
Agla Björk og Baldvin Týr tóku virkan þátt í dagskrá ráðstefnunnar, m.a. í vinnustofum þar sem fulltrúar frá Norðurlöndunum og Eystrasaltslöndunum miðluðu reynslu af þátttöku barna á tímum Covid-faraldursins og ræddu leiðir til að efla möguleika barna til virkrar þátttöku í samfélaginu. Agla Björk tók jafnframt þátt í pallborðsumræðum fyrir hönd barna og ungmenna þar sem hún fjallaði um mikilvægi nemendaráða í skólum sem vettvang fyrir lýðræðislega þátttöku barna.
ENYA
Í júlí tóku Magnþóra Rós og Sigtryggur Máni, fulltrúar ráðgjafarhópsins, þátt í fundi ENYA (European Network of Young Advisors) í Króatíu. ENYA er samstarfsvettvangur barna og ungmenna á vegum evrópskra samtaka umboðsmanna barna (ENOC). Umfjöllunarefni ársins var réttur barna til líkamlegrar heilsu og vellíðanar.
Sigtryggur Máni tók jafnframt þátt í árlegri ráðstefnu ENOC í Búkarest í Rúmeníu í september ásamt umboðsmanni barna og starfsmanni embættisins. Þar kynnti hann sjónarmið og tillögur barna sem mótaðar höfðu verið í ENYA-verkefninu fyrir umboðsmönnum barna í Evrópu.
Nánar er fjallað um ENYA í kaflanum um alþjóðlegt samstarf.
Barnaþing
Ráðgjafarhópur umboðsmanns barna tók virkan þátt í undirbúningi og framkvæmd Barnaþings sem haldið var í nóvember 2025 og nánar er fjallað um í kafla 5. Fulltrúar hópsins funduðu reglulega á skrifstofu umboðsmanns barna á haustmánuðum og undirbjuggu m.a. kynningu á starfi ráðgjafarhópsins fyrir þingið. Hópurinn tók jafnframt virkan þátt í dagskrá Barnaþings og sá m.a. um leiki og skemmtiatriði.
Í aðdraganda Barnaþings tóku fulltrúar ráðgjafarhópsins einnig þátt í að vekja athygli á þinginu. Þórey María og Sigtryggur Máni tóku þátt í verkefni með RÚV þar sem þau tóku viðtöl við Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra og Höllu Tómasdóttur forseta Íslands. Viðtölin voru sýnd í Kastljósi á degi mannréttinda barna, 20. nóvember. Agla og Stef komu jafnframt fram ásamt Salvöru Nordal, umboðsmanni barna, í viðtali á Rás 1 þar sem rætt var um Barnaþing og mikilvægi þátttöku barna.
Heimsókn til forseta Íslands
Fulltrúar ráðgjafarhópsins heimsóttu Höllu Tómasdóttur, forseta Íslands, á Bessastaði 4. desember ásamt starfsfólki embættisins. Í heimsókninni afhenti hópurinn forseta niðurstöður umræðna á Barnaþingi um notkun síma og samfélagsmiðla. Meðal þess sem börnin lögðu áherslu á voru skýrar reglur um símanotkun í skólum, 15 ára aldurstakmark á samfélagsmiðla, aukið öryggi á netinu og mikilvægi góðra samskipta.
Fulltrúar ráðgjafarhópsins áttu jafnframt samtal við forseta um málefni sem voru þeim ofarlega í huga, m.a. símanotkun, gervigreind, félagsleg tengsl og réttindi barna.
Barna- og ungmennaráð heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna
Embætti umboðsmanns barna hefur frá árinu 2020 haft umsjón með starfi Barna- og ungmennaráðs heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna samkvæmt samningi við forsætisráðuneytið. Ráðið var stofnað árið 2018 til að tryggja þátttöku barna og ungmenna í innleiðingu heimsmarkmiðanna hér á landi og byggir starf þess m.a. á 12. og 13. gr. Barnasáttmálans um rétt barna til að láta skoðanir sínar í ljós og hafa áhrif á málefni sem þau varða.
Meginmarkmið ráðsins er að vekja athygli á heimsmarkmiðunum og sjálfbærri þróun, bæði meðal barna og ungmenna og í samfélaginu almennt. Ráðinu er ætlað að vera lifandi vettvangur þar sem heimsmarkmiðin og Barnasáttmálinn eru höfð að leiðarljósi og málefni þeim tengd rædd með gagnrýnum og lausnamiðuðum hætti. Ráðið veitir jafnframt stjórnvöldum ráðgjöf við innleiðingu heimsmarkmiðanna og fundar með ríkisstjórn.
Í ráðinu sitja tólf fulltrúar á aldrinum 13–18 ára, víðs vegar að af landinu. Ráðið sem starfaði á árinu var skipað í byrjun árs 2024 til tveggja ára.
Starf ráðsins á árinu
Starf ráðsins var fjölbreytt á árinu og tóku fulltrúar þess þátt í ýmsum verkefnum, fundum og viðburðum þar sem þeir komu sjónarmiðum barna og ungmenna á framfæri og stuðluðu að aukinni fræðslu um heimsmarkmiðin og sjálfbæra þróun.
París Anna kom fram fyrir hönd ráðsins á 30 ára afmælishátíð embættis umboðsmanns barna 9. janúar þar sem hún kynnti starf ráðsins.
Ráðið kom saman í Reykjavík dagana 16. og 17. febrúar og fundaði m.a. með fulltrúum forsætisráðuneytisins. Þá átti ráðið samráðsfund með starfsfólki utanríkisráðuneytisins vegna aðildar Íslands að mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna 2025–2027. Á fundinum var fjallað um áherslur Íslands í ráðinu, m.a. á réttindi barna, og fengu fulltrúar ráðsins tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og ræða stöðu barna og áherslur í málaflokknum. Ráðið hóf jafnframt undirbúning að fundi sínum með ríkisstjórn Íslands
Fannar og Aldís sátu á vormánuðum fyrir hönd ráðsins í dómnefnd fyrir samkeppni ungs fólks vegna Alþjóðaárs jökla. Þá kynntu Aldís og Baldur Ari starf ráðsins og heimsmarkmiðin fyrir 6. bekkingum í Laugarnesskóla á degi Heimsins stærstu kennslustundar. Heimsins stærsta kennslustund (World Largest Lesson) er árlegt átak styrkt af UNESCO sem snýr að kennslu á heimsmarkmiðunum. Markmiðið er að efla vitund nemenda og hvetja þá til aðgerða er kemur að sjálfbærri þróun og heimsmarkmiðunum.
Fundur með ríkisstjórn Íslands
Ráðið kom aftur saman í Reykjavík dagana 21. og 22. ágúst. Hæst bar fund ráðsins með ríkisstjórn Íslands þar sem fulltrúar þess kynntu ráðherrum helstu áherslur sínar og tillögur.
Meðal áherslumála ráðsins var aukin þátttaka barna og ungmenna í samfélaginu. Ráðið lagði til að sett yrði heildstæð ungmennastefna sem hefði það að markmiði að tryggja lýðræðislega þátttöku ungmenna, að rödd þeirra fengi að heyrast og réttindi þeirra væru tryggð. Einnig var lögð áhersla á umbætur í skólakerfinu, jöfn tækifæri til menntunar og að börn og ungmenni fái þann stuðning sem þau þurfa á að halda.
Aðgengi barna að heilbrigðisþjónustu var jafnframt til umræðu. Ráðið lagði til að sálfræðingar og hjúkrunarfræðingar væru starfandi í öllum skólum og að greiningarkerfi barna yrði gert skilvirkara. Þá kallaði það eftir auknum stuðningi við börn og ungmenni af erlendum uppruna og á landsbyggðinni, sem að mati ráðsins standa of oft frammi fyrir misrétti og hindrunum í samskiptum við kerfið. Ráðið lagði einnig til að kosningaaldur yrði lækkaður í 16 ár til að efla þátttöku ungmenna í lýðræðis- og samfélagsmálum.
Að kynningu lokinni tóku fulltrúar ráðsins og ráðherrar þátt í umræðum þar sem tækifæri gafst til að ræða áherslur og tillögur ráðsins nánar.
Fundurinn er mikilvægur þáttur í starfi ráðsins þar sem hann skapar vettvang fyrir beint samtal barna og ungmenna við ríkisstjórnina. Þar fá fulltrúar ráðsins tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum og tillögum milliliðalaust á framfæri við ráðherra og taka þannig virkan þátt í umræðu um stefnumótun og ákvarðanir sem varða börn og ungmenni.
Framtíð ráðsins
Á haustmánuðum varð ljóst að samningur forsætisráðuneytisins og umboðsmanns barna um umsjón með Barna- og ungmennaráði heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna yrði ekki endurnýjaður. Embætti umboðsmanns barna lauk því umsjón sinni með ráðinu í lok árs 2025.
Börn og Strætó
Ráðgjafarhópur umboðsmanns barna, ungmennaráð UNICEF og Strætó efndu til samráðsfundar barna og ungmenna, Strætó og kjörinna fulltrúa sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu 1. febrúar 2025. Fundurinn var samstarfsverkefni umboðsmanns barna, UNICEF á Íslandi og Strætó og fór fram í Hinu húsinu.
Markmið fundarins var að skapa vettvang fyrir formlegt samtal barna og ungmenna við stjórnendur Strætó og kjörna fulltrúa sveitarfélaga um umbætur á strætókerfinu með hag barna að leiðarljósi. Fundurinn gaf börnum og ungmennum tækifæri til að miðla reynslu sinni af þjónustu Strætó, benda á það sem betur mætti fara og koma hugmyndum sínum beint á framfæri við þau sem bera ábyrgð á þjónustunni.
Salvör Nordal, umboðsmaður barna, og Hanna Borg Jónsdóttir, verkefnastjóri Barnvænna sveitarfélaga, opnuðu fundinn. Í kjölfarið fluttu Júlíana og Dagur erindi um börn og Strætó fyrir hönd ráðgjafarhóps umboðsmanns barna og fulltrúi Strætó kynnti starfsemi fyrirtækisins.
Að erindum loknum fóru fram hópaskiptar umræður þar sem börn og ungmenni, forsvarsfólk Strætó og kjörnir fulltrúar ræddu saman um reynslu barna af þjónustunni og mögulegar umbætur. Umræðunum var skipt á sex borð og fjallað m.a. um aðstöðu og hreinlæti, leiðarkerfi, gjaldskrá og greiðsluleiðir og samskipti og öryggi.
Fjölmargar ábendingar og tillögur komu fram í umræðunum. Börnin lögðu m.a. áherslu á tíðari ferðir, betri tengingar milli leiða og áreiðanlegri upplýsingar um ferðir. Þá kölluðu þau eftir einfaldari og aðgengilegri greiðsluleiðum og komu fram tillögur um að frítt yrði í Strætó fyrir börn undir 18 ára aldri. Einnig var lögð áhersla á að auðveldara yrði að koma ábendingum og kvörtunum á framfæri við Strætó.
Öryggi barna var áberandi í umræðunum. Börn lýstu m.a. áhyggjum af aksturslagi vagnstjóra og reynslu af áreitni frá öðrum farþegum. Sérstaklega var rætt um upplifun stúlkna af áreitni og það úrræðaleysi sem börn geta upplifað við slíkar aðstæður. Meðal tillagna var að komið yrði á sérstöku öryggisnúmeri sem börn gætu hringt í eða sent skilaboð í ef þau upplifðu óöryggi eða áreitni í strætisvögnum. Töluvert var einnig rætt um aðgengismál, börnin bentu m.a. á að bæta þyrfti aðgengi fatlaðra barna að þjónustunni.
Að fundinum loknum vann umboðsmaður barna greinargerð þar sem helstu sjónarmið og tillögur barnanna voru tekin saman. Embættið sendi jafnframt bréf með helstu niðurstöðum fundarins til framkvæmdastjóra, framkvæmdastjórnar og stjórnar Strætó. Sveitarstjórnir og ungmennaráð á höfuðborgarsvæðinu fengu einnig afrit af bréfinu.
Í bréfinu vakti umboðsmaður barna sérstaka athygli á þeim áhyggjum sem börnin lýstu af öryggi sínu í strætisvögnum. Jafnframt var lögð áhersla á mikilvægi þess að sjónarmið barna væru höfð til hliðsjónar við þróun þjónustunnar og að börn fengju áfram tækifæri til að koma reynslu sinni og sjónarmiðum á framfæri.
