Innleiðing og kynning á Barnasáttmálanum
Embættið fylgist með þróun og túlkun Barnasáttmálans, fylgist með að hann sé virtur og leggur áherslu á að kynna sáttmálann með fjölbreyttum leiðum.
Efnisyfirlit
Umboðsmaður barna hefur það hlutverk samkvæmt lögum að vinna að því að stjórnvöld, einstaklingar, félög og önnur samtök einstaklinga taki fullt tillit til réttinda, þarfa og hagsmuna barna. Í starfi sínu skal umboðsmaður barna setja fram ábendingar og tillögur um úrbætur sem snerta hag barna á öllum sviðum samfélagsins. Þá ber umboðsmanni að stuðla að kynningu á löggjöf og öðrum réttarreglum sem varða börn fyrir almenningi. Einnig ber umboðsmanni að stuðla að því að börn fái kynningu á Barnasáttmálanum og þeim réttindum sem í honum felast. Umboðsmaður barna sinnir því hlutverki með ýmsum hætti, m.a. með því að leiðbeina þeim sem til hans leita um réttindi barna. Þá flytur umboðsmaður barna og starfsfólk embættisins reglulega erindi og fyrirlestra, heimsækir skóla, og birtir efni á heimasíðu embættisins og samfélagsmiðlum. Embættið tekur jafnframt þátt í samstarfsverkefninu Barnasattmali.is, þar sem finna má ýmis verkefni, veggspjöld og fróðleik um barnasáttmálann.
Heimsóknir og fræðsla
Hér eru nokkur dæmi frá 2025:
1. febrúar - samráðsfundur ráðgjafarhóps umboðsmanns barna, ungmennaráðs UNICEF og Strætó.
5. febrúar - fundur með þáverandi mennta- og barnamálaráðherra, Ásthildi Lóu Þórsdóttur.
26. mars - fundur um barnvæna réttarvörslu.
27. júní - fundur með Willum Þór Þórssyni forseta ÍSÍ.
21. ágúst - fundur með Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, dómsmálaráðherra.
23. september - fundur með sendinefnd frá heilbrigðisráðuneyti Kýpur.
30. september - skrifstofa umboðsmanns barna fór í vettvangsheimsókn í Borgarbyggð í þeim tilgangi að kynna sér aðstæður, umhverfi og skólastarf barna á flótta frá Úkraínu sem búsett eru á Bifröst.
16. október - Salvör Nordal, umboðsmaður barna, sótti 90 ára afmælishátíð Laugarnesskóla.
29. október - fundur með Vigdísi Gunnarsdóttur og Þuríði Sverrisdóttur sem halda úti vefsíðunni bidlisti.is.
13. nóvember - fundur með jafnréttis-og barnamálaráðherra Sierra Leóne, Dr. Isata Mahoi, og Guðmundi Inga, þáverandi mennta- og barnamálaráðherra.
13. nóvember - fundur með barna- og fjölskyldumálaráðherra Noregs, Lene Vågslid.
19. nóvember - fundur með Ingu Sæland, þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra.
19. nóvember - starfsfólk umboðsmanns barna hélt kynningu um embættið fyrir 8-10 bekk Landakotsskóla.
25. nóvember - fundur með starfsfólki frá BOFS um SES NXT efnið.
28. nóvember - kynning frá Rótinni.
5. desember - fundur á skrifstofu embættisins með Olgnbogabörnum .
9. desember - fundur með Margréti Kristínu Pálsdóttur, lögreglustjóra á Suðurnesjum og vettvangsferð til Grindavíkur.
Umfjöllun á samfélagsmiðlum
Embættið nýtir meðal annars samfélagsmiðlana Facebook og Instagram til að vekja athygli á réttindum barna og fræða áhugasama um ákvæði Barnasáttmálans.
Erindi til stjórnvalda
Eitt af verkefnum umboðsmanns barna er að fylgjast með stöðu barna í samfélaginu og benda stjórnvöldum á það sem betur má fara. Oft á tíðum er sú vitneskja fengin með ábendingum frá almenningi. Umboðsmaður barna kemur þeim ábendingum áfram m.a. í samtölum eða með því að senda bréf til stjórnvalda. Hér er yfirlit yfir bréf sem send voru á árinu og viðbrögð við þeim.
Yfirlýsing varðandi réttindi barna og verkföll kennara
Þann 29. janúar gaf umboðsmaður barna út yfirlýsingu vegna verkfalls kennara. Í yfirlýsingunni kom fram að umboðsmaður hefði miklar áhyggjur af börnum í viðkvæmri stöðu m.a. fötluðum börnum og börnum sem búa við erfiðar félagslegar aðstæður. Þá kom fram að fyrir sum börn eru leikskólar og grunnskólar griðastaðir sem veita öryggi sem þau njóta ekki annarsstaðar. Einnig var áréttað að þó verkfallsrétturinn sé óumdeildur eru börn skólaskyld og þau eiga stjórnarskrárvarinn rétt til menntunar og fræðslu.
Bréf til mennta- og barnamálaráðherra vegna stöðu barna með fjölþættan vanda
Þann 5. febrúar afhenti umboðsmaður barna mennta- og barnamálaráðherra bréf vegna stöðu barna með fjölþættan vanda. Í bréfinu kom m.a. fram að af þeim upplýsingum sem embættinu hefðu borist væri ljóst að hér á landi væri talsverður fjöldi barna sem fengi ekki lífsnauðsynlega meðferðarþjónustu og nyti þar af leiðandi ekki þeirra réttinda sem þeim eru tryggð samkvæmt Barnasáttmálanum. Umboðsmaður áréttaði að brýnt væri að bæta úr þeirri stöðu án tafar.
Bréf til framkvæmdastjóra, framkvæmdastjórnar og stjórnar Strætó
Þann 1. febrúar stóðu ráðgjafahópur umboðsmanns barna, ungmennaráð UNICEF og Strætó fyrir samráðsfundi með börnum, Strætó og kjörnum fulltrúum sveitarfélaga um umbætur á strætókerfinu með hagsmuni barna að leiðarljósi. Í kjölfar fundarins sendi umboðsmaður barna niðurstöður fundarins til framkvæmdastjóra, framkvæmdastjórnar og stjórnar Strætó. Þar komu m.a. fram áhyggjur barna af öryggi í strætisvögnum og greindu börn frá áreitni og óviðeigandi hegðun annarra farþega. Umboðsmaður áréttaði að bregðast þyrfti við þessum ábendingum og að sveitarfélögum og Strætó bæri að meta áhrif ákvarðana á börn og tryggja þeim raunveruleg tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Jafnframt var lögð áhersla á mikilvægi þess að haft yrði reglulegt samráð við börn um þjónustu Strætó.
Bréf til mennta- og barnamálaráðherra vegna neyðarvistunar barna í Flatahrauni
Þann 5. mars sendi umboðsmaður barna mennta- og barnamálaráðherra bréf vegna neyðarvistunar barna í fangageymslu lögreglustöðvarinnar í Flatahrauni. Tilefni bréfsins voru upplýsingar sem embættinu barst um framkvæmd vistunarinnar, en af þeim mátti ráða að börn hefðu ítrekað verið vistuð þar og í sumum tilvikum lengur en áður hafði verið gert ráð fyrir. Þá höfðu börn allt niður í 12 ára verið vistuð í úrræðinu. Í bréfinu gerði umboðsmaður alvarlegar athugasemdir við að börn væru vistuð í fangageymslu og áréttaði að skortur á viðeigandi úrræðum gæti ekki réttlætt slíka vistun. Umboðsmaður taldi framkvæmdina ekki samræmast þeim réttindum sem börnum eru tryggð samkvæmt Barnasáttmálanum og óskaði eftir upplýsingum um til hvaða ráðstafana yrði gripið svo unnt væri að hætta vistun barna í fangageymslunni.
Svar frá mennta- og barnamálaráðuneytinu barst 14. mars.
Yfirlýsing umboðsmanns barna vegna skýrslu um tilkynningar til barnaverndar 2022-2024
Þann 2. júlí birti umboðsmaður barna yfirlýsingu vegna skýrslu Barna- og fjölskyldustofu um tilkynningar til barnaverndar á árunum 2022–2024. Í yfirlýsingunni kom m.a. fram að þótt skýrslan gæfi vísbendingar um ákveðna þróun skorti mikilvægar upplýsingar til að unnt væri að leggja heildstætt mat á stöðuna. Þar lægi m.a. ekki fyrir hversu mörg börn tilkynningarnar vörðuðu, þar sem tilkynningar um sama barn geta borist ítrekað. Umboðsmaður áréttaði að aðgengileg og sundurliðuð gögn væru forsenda þess að unnt væri að greina þróun barnaverndarmála, móta viðeigandi stefnu og ráðast í markvissar úrbætur í þágu barna.
Bréf til forsætisráðherra vegna rannsóknar á afdrifum barna
Þann 6. október sendi umboðsmaður barna forsætisráðherra bréf þar sem óskað var eftir að gerð yrði sérstök rannsókn á afdrifum barna sem vistuð hafa verið í meðferðarúrræðum á vegum ríkisins frá árinu 1996. Tilefni erindisins voru m.a. langvarandi áhyggjur umboðsmanns af stöðu meðferðarkerfisins og vísbendingar um að börn sem þar hafa dvalið standi höllum fæti síðar á lífsleiðinni. Í bréfinu áréttaði umboðsmaður mikilvægi þess að lagt yrði mat á hvort meðferðarkerfið skilaði tilætluðum árangri og hvort sú þjónusta sem börnum væri veitt gagnaðist þeim til lengri tíma. Að mati umboðsmanns væri því rík ástæða til að rannsaka afdrif þessa hóps, m.a. með tilliti til menntunar, atvinnuþátttöku, húsnæðisstöðu, heilsu og félagslegrar stöðu. Slík rannsókn gæti veitt mikilvægar upplýsingar um árangur meðferðarkerfisins og skapað grundvöll fyrir markvissar úrbætur í þjónustu við börn.
Svar frá forsætisráðuneytinu barst 12. janúar 2026.
Bréf til mennta- og barnamálaráðuneytisins vegna barnaverndarlaga
Þann 5. desember sendi umboðsmaður barna mennta- og barnamálaráðuneytinu bréf vegna draga að nýjum barnaverndarlögum. Í bréfinu gerði umboðsmaður athugasemdir við skamman umsagnarfrest og áréttaði að um væri að ræða umfangsmiklar breytingar sem vörðuðu grundvallarréttindi barna. Jafnframt var bent á að ekki hefði farið fram mat á áhrifum frumvarpsins á börn og að tryggja þyrfti fullnægjandi samráð við börn áður en frumvarpið yrði lagt fyrir Alþingi.
Svar frá mennta- og barnamálaráðuneytinu barst 12. desember.
Barnaréttarnefndin
Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna hefur eftirlit með framkvæmd Barnasáttmálans í aðildarríkjum og gefur m.a. út almennar athugasemdir (e. general comments) þar sem nánar er fjallað um inntak réttinda samkvæmt sáttmálanum og skyldur aðildarríkja við framkvæmd þeirra.
Á árinu hélt nefndin áfram vinnu við almenna athugasemd nr. 27 um rétt barna til aðgangs að réttlæti og raunhæfum úrræðum. Víðtækt samráð hefur farið fram vegna vinnunnar, m.a. við börn, og hafa nefndinni borist fjölmörg framlög frá ríkjum, stofnunum og félagasamtökum. Í athugasemdinni verður fjallað um þær hindranir sem börn geta mætt þegar þau leita réttar síns og þær ráðstafanir sem ríkjum ber að grípa til svo börn hafi í reynd aðgang að réttarkerfinu og skilvirkum úrræðum.
Gervigreind og áhrif hennar á réttindi barna voru einnig meðal áherslumála nefndarinnar á árinu. Sérstakur vinnuhópur nefndarinnar um gervigreind og réttindi barna vann, í samstarfi við UNICEF, Alþjóðafjarskiptasambandið (ITU) og fleiri aðila, að sameiginlegri yfirlýsingu um málefnið. Þar er lögð áhersla á að réttindi barna séu höfð að leiðarljósi við þróun, notkun og regluverk gervigreindar og að börn njóti verndar gegn þeirri áhættu sem tækninni getur fylgt.
Starf nefndarinnar markaðist jafnframt af fjárhagsvanda Sameinuðu þjóðanna sem hafði veruleg áhrif á starf nefndarinnar. Af þeim sökum féll niður fundalota barnaréttarnefndarinnar sem fyrirhuguð hafði verið í september.
Hér má nálgast yfirlit yfir allar almennar athugasemdir barnaréttarnefndarinnar.